Kunstwerken in de openbare ruimte zijn een kunstvorm op zich, niet te verwarren met kunst gemaakt in het atelier of voor het interieur of de tentoonstellingsruimte.
Wie wil het – waar, wanneer en waartoe? Dan komt de vraag wie het zal maken.
Hoe kunst en kunstenaars op de Waidmarkt in Keulen een vervloekte plek bevrijdden en welke rol luisteren daarbij speelde
De Waidmarkt in Keulen heeft bij vlagen iets weg van een vervloekte plek. De instorting van het Historisch Stadsarchief op 3 maart 2009 heeft de buurt ongetwijfeld getekend. Alsof dood, stof en verwoesting op alles cijnstempel drukte. Toen zestien jaar later, een „artistieke interventie“ werd aangekondigd, was ik sceptisch. Wat wilden kunstenaars hier nu eigenlijk bereiken? Ik dacht het antwoord al te weten. Wat had ik het mis!
Andre Dekker en zijn kunstcollectief Observatorium uit het Nederlandse Rotterdam kregen de opdracht van de stad Keulen. Toen Dekker naar de Waidmarkt kwam, deed hij iets wat in onze tijd ongebruikelijk is. Hij luisterde, en wel wekenlang. Andre Dekker, dat merk je al na een paar woorden, houdt van mensen. En ‘luisteren’ betekent hier meer – namelijk dat de 69-jarige zich diep in het Keulse universum onderdompelde. In een wisselwerking van genegenheid en afstand hebben hij en zijn medestrijders de situatie op de Waidmarkt in kaart gebracht. Pas daarna besloten ze hoe hun interventie eruit moest zien.
Ter herinnering: bij de instorting kwamen twee mensen om het leven, verdween zo’n 30 kilometer aan archiefmateriaal in het puin, dat een enorme krater vormde en het zwaarste ongeluk in de naoorlogse geschiedenis van Keulen markeert. En nu ontwierp en bouwde Observatorium een houten paviljoen met 24 deuren op de Waidmarkt. Wat zo’n houten bouwwerk kan betekenen op een plek waar mensen zich in hun eentje voelden, bleek in de maanden die volgden. Het paviljoen veranderde in een communicatieturbo.
Twee maanden lang stond het voor iedereen open als zittrap, concertpodium, ontmoetingsplaats – en vooral als tijdelijk archief. Er was altijd wel iemand aanwezig die luisterde. In de logboeken die daar ter beschikking lagen, schreven bezoekers op wat hen bezighield. Wie deze aantekeningen leest, komt iets te weten over de gemoedstoestand van een hele wijk. Velen voelden zich pas nu en voor het eerst als het ware officieel erkend in wat het ongeluk met hen had gedaan.
Geen enkele dramaturg had beter kunnen bedenken wat zich in die weken afspeelde. Een tekenaar portretteerde de bezoekers, een rondreizende kunstenaar kwam langs met zijn ezel, stadsgidsen daalden af in de ondergrondse, en ter afsluiting zong het vrouwenkoor van de politie. Zelfs voor het uitzicht op de dom was gezorgd – je hoefde alleen maar naar de uiterste rand van het treden van het bouwwerk te gaan. En op warme dagen, zo getuigen bezoekers, was het in de houten constructie aangenaam koel. Een vervloekte plek was daadwerkelijk veranderd in een plek waar je graag vertoeft.
Andre Dekker (midden op de foto) kan iets wat zeldzaam is geworden: luisteren. Dat hielp hem en zijn kunstenaarsgroep „Observatorium“ op de Waidmarkt. Jürgen Becker (rechts) is, zoals gewoonlijk, goed aan de microfoon. / Foto: Helmut Nick
Geldverspilling, zoals sommigen beweren? Integendeel. De inzet van de kunstenaars is uiteindelijk te danken aan stadspenningmeester Dörte Diemert. Toen de stad afzag van een ondergrondse ruimte op de plaats van de instorting en de bouwomvang daardoor afnam, onderhandelde zij met bouwbedrijven over een extra vergoeding – geld dat ook in het werk van Observatorium vloeide. Er werd dus niets extra's uitgegeven, maar juist iets teruggekregen.
Zo vallen de puzzelstukjes alleen op hun plaats als er een overkoepelende ontwerpvisie in het spel is. Onvermoeibaar bracht de organisatie ArchivKomplex de instorting op de agenda van de Keulse politiek – in die rustige en zakelijke toon die hun woordvoerder Günter Otten kenmerkt. Met zijn bedaarde manier van doen heeft hij meer bereikt dan menig heethoofd. Overigens beschrijft zijn boek „Der Einsturz“ de ramp nauwkeurig. Destijds heerste er een bijna opstandige sfeer in deze anders zo tolerante stad, herinnert Kay von Keitz, curator en bemiddelaar van het project, zich. En journalist Otten voegt eraan toe dat Keulen en de Keulenaars eigenlijk zo graag en snel vergeten. Ook nu zijn talrijke gebeurtenissen al uit het oog verloren.
Het viel me op dat in alle gesprekken met kunstenaars en met ArchivKomplex de naam van de voormalige burgemeester Henriette Reker met waardering werd genoemd – dat ze de juiste toon had gevonden of de betrokkenen bij elkaar had gebracht wanneer het er ruw aan toe ging. Hebben cultuurliefhebbers misschien een verfijnder gevoel? Ik denk van wel. De voormalige theaterdirectrice Karin Beier gaf Elfriede Jelinek de opdracht voor een stuk dat al in 2010 de instorting op het toneel bracht. Toen er in Keulen nog groot theater bestond. Na de ramp zouden er op alle gebieden meer mensen van dit kaliber nodig zijn geweest.
Vandaag de dag is Andre Dekker een schot in de roos voor Keulen. Zijn paviljoen was niet het einde, maar het begin van alle activiteit. Hij heeft muzikanten, beeldende kunstenaars, dichters, getroffenen en betrokkenen wakker geschud en bij elkaar gebracht. Dekker veroordeelt niet en is, zoals hij zelf zegt, in het jaar dat hij hier is „een Keulenaar geworden“. Zelfs de Keulse „zelfverheerlijking“ houdt hij van.
Velen wilden dat het paviljoen zou blijven staan. Maar wat doet onze stad, wat doen wij uiteindelijk allemaal met dit geschenk? Je kunt het wel raden. Er was niemand te vinden die de verantwoordelijkheid op zich wilde nemen. Er is weliswaar een raadsbesluit dat verdere Waidmarkt-acties vastlegt. Maar blijkbaar kan een goed idee niet worden omgezet in administratieve processen. Wat in twee maanden tijd ontstond uit burgerlijke en artistieke energie, had geen plaats in de wereld van de formulieren – daar waar verantwoordelijkheid als een hete aardappel heen en weer wordt geschoven.
Dekker neemt het gelaten op en spreekt liever een wens uit: als hij in 2030 terugkomt, hoopt hij op de Waidmarkt een campus aan te treffen voor de twee aangrenzende gymnasia, die tegelijkertijd een stadspark is – ontworpen door een drietal uit stedenbouw, landschapsarchitectuur en kunst; een geheel van spel, ontspanning, rust en herinnering. Laat men hem dan vragen: „Waarom is het hier zo mooi?“ En het antwoord moet luiden: 'omdat de ramp bij de verantwoordelijken een behoefte aan schoonheid heeft losgemaakt.'
Ik wens Andre Dekker en ons toe dat deze vraag op een dag daadwerkelijk gesteld wordt.
Peter Pauls
Symposium kunst in de openbare ruimte
9 oktober 2026
Sprengel Museum Hannover
Een symposium over kunst in de openbare ruimte verrijkt de bezoekers met inzichten en maakt de sprekers wederzijds wijzer. De kennis wordt uitgewisseld, vermeerderd en verspreid. Ideaal! Kunst in het publiek domein – wie heeft er als passant op straten, pleinen, landschappen en parken niet mee te maken? Wie wordt niet op een of andere manier vertegenwoordigd in openbare beelden van de nationale geschiedenis, volkshelden, een schande of een zege? Iedereen wordt wel eens geraakt door een schone vorm met betekenis op een sprekende plek.
Beelden in het publiek domein behoren beroepshalve tot de expertise van kunstwetenschappers, overheden, bestuurders, (landschap)architecten, stedenbouwers, bewonersverenigingen, historici, activisten, culturele instituten en critici van doen. De kunstenaar is de spil van al deze betrokken partijen.
Op dit symposium verzamelen zich kunstenaars in een museum op uitnodiging van de landelijke kunstenaarsfederatie. Ze zijn als beroepsgroep onder elkaar. Ze hoeven niemand te overtuigen, hun gelijk niet te halen. En ze hoeven elkaar niets te vertellen, iedereen kent het klappen van de zweep.
Mensen, vanavond geen samenvatting van inzichten en standpunten. Laat maar zitten de systeemkritiek! Geen inflatiecorrectie verlangen! Voor een keer hoeft u niet te luisteren naar opdrachtgevers, burgers en belanghebbenden. Dit is een kunstenaarssymposium en daarom hebben we het in de eerste plaats over schoonheid en techniek, dan over geheime boodschappen in duidelijke beelden en over de kunst briljant te worden. Of over verlangen en vriendschap. We spreken over alles waar de buitenwacht geen weet van hoeft te hebben.
PROGRAMMA
Voor het jaarsymposium van 2026 brengt de Duitse BBK (Federatie beeldend kunstenaars) kunstenaars, deskundigen en het publiek bijeen om te discussiëren over de rol van kunst in de openbare ruimte en kunst bij gebouwen. Het symposium richt zich op de vraag hoe kunst in de openbare ruimte vandaag de dag kan worden gedacht, vormgegeven en overgebracht – in het spanningsveld tussen maatschappelijke participatie, multifunctionele stedelijke ruimtes, politieke en sociale onderhandelingsprocessen en de eisen op het gebied van planning, gebruik en openbaarheid. Daarbij ligt de focus zowel op actuele uitdagingen als op perspectieven voor een toekomstbestendige praktijk. De BBK hoopt dat het symposium belangrijke impulsen en vergezichten zal opleveren voor de visie op kunst in de openbare ruimte.
Inleidingen in het thema kunst in de openbare ruimte
Andre Dekker, Künstler, Autor und Mitgründer Observatorium, Rotterdam
Birte Endrejat, Künstlerin, Berlin
Paneldiscussie – Kunst in de openbare ruimte en het kunstdiscours
Reiner Nagel, Bundesstiftung Baukultur, Potsdam
Andrea Knobloch, Künstlerin, Düsseldorf
Thorsten Goldberg, Künstler, Berlin
Moderator: Kay von Keitz, Kulturwissenschaftler, Autor und Kurator, Keulen
Workshop 1 - Kunst in de multifunctionele openbare ruimte
met Thomas Kaestle, cultuurwetenschapper, Hannover
De eisen die aan het gebruik van de openbare ruimte worden gesteld, zijn veelvuldig en soms tegenstrijdig. In dit spanningsveld winnen kunst in de openbare ruimte en kunst in de bouw steeds meer aan belang. Worden er bepaalde functies aan toegewezen – bijvoorbeeld als identiteitsvormer, kritische instantie of esthetische verrijking? Welke werking ontvouwen ze, en onder welke voorwaarden kunnen ze zich vrij ontwikkelen? Hoe verhouden kunst in de openbare ruimte en kunst bij gebouwen zich tot de „vrije“ kunst? Gaat het om een koningsdiscipline of om een experimenteerruimte waar nieuwe bronnen worden aangeboord?
Workshop 2 – Is er behoefte aan een update van de procedures en de omgang met kunst in de openbare ruimte?
Met Thorsten Goldberg, kunstenaar, Berlijn
Kunstwerken in de buitenruimte en in het bijzonder kunst bij gebouwen ontstaan via gereguleerde procedures. Veel daarvan is al decennialang gangbare praktijk en heeft zich in veel gevallen bewezen. Toch is het de moeite waard om regelmatig te vragen hoe actueel deze procedures zijn: hoe beïnvloeden verschillende soorten procedures de latere resultaten van wedstrijden? Welke relevantie hebben actuele ontwikkelingen van nieuwe artistieke formats voor kunst in de openbare ruimte en bij gebouwen? Hoe kan er beter naar de gehele levenscyclus van kunstwerken worden gekeken?
Workshop 3 - Visies op de openbare ruimte en kunst
Met Reiner Nagel, Stiftung Baukultur, landelijke stichting voor cultuur van de gebouwde omgeving, Potsdam
De openbare ruimte is een gemeengoed en tegelijkertijd een ruimte voor nieuwe ontwerpen. Terwijl musea kunstwerken een gecontroleerde omgeving bieden, is openbare ruimte onvoorspelbaar – gekenmerkt door toevallige toeschouwers, wisselende weersomstandigheden, meervoudige symboliek en sociale dynamiek. Juist deze openheid biedt echter kansen: kunst kan stedelijke ruimtes opnieuw definiëren, architectuur verrijken en nieuwe gebruiksmogelijkheden openen. Veel mensen bewegen zich in de openbare ruimte. Welke betekenis hechten zij aan kunst op straat vanuit hun eigen perspectief? Welke kansen kan kunst bieden voor de sociale ruimte van de stad? Hoe zouden kunst in de openbare ruimte en kunst bij gebouwen zich verder kunnen ontwikkelen? Welke visies ontwikkelen de deelnemers voor kunst in de openbare ruimte?
https://www.bbk-bundesverband.de/projekte/symposien
LESNINI FIELD IS EEN BIJZONDER SOORT TUIN: een omheind privéterrein dat zich herstelt van grootschalige landbouw en is teruggegeven aan de bedreigde ecologie van een meanderende rivier. Dit stuk land droogt regelmatig uit en wordt stelselmatig overstroomd. Tuinieren betekent in dit perceel: het beschermen van de habitat van de oevers van de rivier en het vertellen van het verhaal van de plek en de ethiek en esthetiek in onze relatie met de natuurlijke omgeving. Korte residenties, publicaties vertellen van een plek met een betoverende uitstraling in het oog in de storm van omringende grootschalige industriële landbouw. In 2024 stond een groot deel van de Salinas Valley in Californië wekenlang onder water. Een jaar later was de zanderige prairie Lesnini Field veranderd in een veld vol vijvers en wilgen.
De oprichters van Lesnini Field, Andre Dekker en Erik Bakke, hebben vijf veldrapporten opgesteld, die te lezen zijn op de website: Lesnini Field Zij werken aan een kunstenaarsboek in beperkte oplage over het zichzelf in stand houdende natuurrijk temidden van de groenteindustrie in de vallei die ook bekend staat als Steinbeck-country
De kunstenaars van het Rotterdamse Observatorium nemen een bijzondere plaats in binnen het kunstlandschap: ze werken uitsluitend in openbare ruimtes waar verandering op komst is of gaande is, beperken zich niet tot één soort materiaal en produceren hun kunstwerken collectief. Het samenwerkingsverband is de juridische vorm van hun samenwerking, waarin het individu verantwoordelijk is voor zijn eigen kunstenaarschap en het samenwerkingsverband.
Verwondering en verbazing over de wereld brachten hen ertoe een vorm van sculptuur te ontwikkelen waarbij de toeschouwer of voorbijganger niet alleen naar het beeld kijkt, maar ook er vandaan kijkt. Deze observatieplekken zien er uitnodigend uit en bieden de bezoeker een vorm van bescherming om het dagelijks leven achter zich te laten, uit te rusten, te mijmeren en te kijken. De sculpturen hebben allemaal een ingang, maar zijn nooit volledig gesloten; het zijn geen gebouwen, maar architecturale constructies die in hun omgeving zijn ingebed. Bij het binnenkomen richt de blik zich vanzelf op de omgeving. Door het open karakter is de persoon in het observatorium zichtbaar voor de voorbijganger: hij/zij heeft zich in het openbaar teruggetrokken om over de wereld na te denken. De sculpturen hebben vaak een symbolisch karakter, zodat de aard en ontwikkeling van de plaats of de samenleving eruit kan worden afgelezen.
Toen de kunstenaars na tien jaar een pauze inlasten om aan een publicatie te werken, rees de vraag met wie zij hun architecturen voor observatie gemeen hadden. Welke plaatsen, behalve observatoria, zijn gewijd aan observatie?
Het eerste antwoord leidde naar tuinkunst met zijn belvédères en paviljoens in tuinen, parken en toeristische resorts. Het meer verbazingwekkende antwoord leidde naar astronomische bouwwerken, in het Duits zo mooi Kalenderbauten genoemd. Deze vorm van tijdarchitectuur vergemakkelijkt de observatie van de beweging van de aarde en de zonnestellen, en geeft de seizoenen, maanden en vierentwintig maanden weer. Het zijn levensgrote, begaanbare instrumenten die onze plaats, ons traject in de schepping meten en al het leven in relatie tot de kosmos plaatsen – zonder lens, zonder koepel, zonder abstracties.
Sindsdien nemen de begrippen tijd, verandering of overgang een grote plaats in in de motivatie van de kunstenaars. Ze streven naar de ontwikkeling van een vorm van architectuur en kunst, een artitectuur, die transformatieprocessen in de leefomgeving verbindt met de cycli van het universum
Het project Panorama-Waidmarkt, oktober 2024 – 2025, de eerste stap in het herstel van de stadswond na instorting van het stadsarchief van Keulen in 2009
Op uitnodiging van de stad Keulen bouwde kunstenaarsgroep Observatorium tegenover de plaats van instorting van het stadsarchief van Keulen een openbaar paviljoen – een tijdelijke architectuur om te verblijven, observeren, herinneren en spreken. Get stadsbestuur gaf opdracht om voorstellen te ontwikkelen voor een cultuur van herinnering rond het thema 'De toekomst van het stadsgeheugen'. Het paviljoen en het publieksprogramma fungeerden als archief, ontmoetingspllats, stadspodium en
monument.
In het paviljoen hebben de kunstenaars van Observatorium en twee begeleiders gedocumenteerd hoe de catastrofale instorting van het archief in 2009 het levensgevoel van de inwoners van Keulen tot op de dag van vandaag beïnvloedt. Alles wat de bezoekers in het paviljoen hebben achtergelaten, is opgenomen in het "Logboek van de tussentijd 2009-2025" als een document van reflectie en artistieke getuigenis, en wordt later overgedragen aan het Historisch Archief van de stad Keulen.
Waar staan we 16 jaar na de instorting van het archief in het genezingsproces? Hoe is het u, de instortingsplaats en uw stad sinds 2009 vergaan? Waar wacht u op? Waar droomt u van? Wat betekent de Waidmarkt voor verschillende generaties? Rouwen we nog steeds? Het paviljoen was een vierkant houten gebouw waarvan de zijden uit 24 deuren bestonden en dat in gesloten positie als een kluis kon worden gebruikt, en met open deuren ook als podium. Vanuit hert midden van het paviljoen kon men ontdekken dat de geopende deuren en alle dragende elementen precies op de vluchtlijnen naar het
middelpunt waren uitgelijnd. Zo werd het gebouw, als alle deuren open waren, een overdekt platform met een 360 °-uitzicht over de hele Waidmarkt: een compleet realistisch panorama van de plek waar het paviljoen stond.
Een uitgebreid evenementenprogramma, samengesteld door Andre Dekker en curator Kay von Keitz, vulde het aanbod voor alle geïnteresseerden aan. Onder andere het burgerinitiatief Archivkomplex, de kunstenaars Erik Bakke, Mischa Kuball, Reinhard Matz, Gabi Schillig, Boris Sieverts, Ivo Weber en Marja Zomer, de schrijfster Monika Rinck, de cabaretier Jürgen Becker en de auteur Martin Stankowski traden op. Betrokkenen uit kunst, cultuur en het maatschappelijk leven gingen met elkaar in gesprek om ideeën en visies voor een 'Nieuwe Waidmarkt' te ontwikkelen. Alle evenementen waren openbaar
en gratis.
"Het paviljoen is een plek waar de waarneming wordt aangescherpt en communicatie plaatsvindt, een openbare plek en tegelijkertijd een plek van afzondering", aldus Kay von Keitz bij de opening. "Het is een plek waar het leven rond de Waidmarkt door alle inwoners van Keulen kan worden geobserveerd, onderzocht, overwogen, besproken en vastgelegd", zei Andre Dekker, die van november 2024 tot april 2025 in Keulen vooronderzoek deed en contacten legde. "We willen de gastvrijheid van Keulen, die we sinds november in de stad hebben ervaren, nu naar het paviljoen brengen." Het kunstproject Panorama-Waidmarkt was de eerste stap op weg naar de ontwikkeling van een nieuwe stedelijke ruimte in Keulen, een levendig wijkcentrum en een aantrekkelijke plek voor de hele stad, dat tegelijkertijd de herinnering aan de instorting van het stadsarchief van Keulen in zich draagt. De basis voor dit proces, dat de komende jaren plaatvindt totdat de ondergrondse bouwwerkzaamheden van de noord-zuidmetro zijn voltooid, is het concept Auf dem Weg zu einem Neuen Waidmarkt (Op weg naar een nieuwe Waidmarkt). Kunst speelt hierbij een belangrijke rol, omdat het creatieve potentieel en de vormgevende kracht ervan van groot belang zijn voor het stadsleven en de ontwikkeling van een stad. Kunst dient om het bewustzijn en de waarneming te vergroten, de horizon te verbreden en open te staan voor nieuwe ideeën en concepten.
